همهچیز درباره وقف و رجوع از آن در حقوق مدنی ایران
منتشر شده توسط :
دسته بندی :
تاریخ انتشار :
یکی دیگر از امور پسندیده نزد خداوند وقف است، امری که به صورت ضمنی نیز به اهمیت آن در قرآن اشاره شده است و همچنین پیامبر اسلام نیز بار ها به انجام آن سفارش کرده است ، وقف در قران با عنوان باقی الصالحات یا اعمال صالح از آن یاد شده است . علاوه بر آن قانونگذار جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی از مواد قاون مدنی را به وقف اختصاص داده و حتی یک قانون خاص هم برای آن به تصویب رسانده است . هر چند در عرف از وقف به عوان امور عام المنفعه نام برده می شود.
در ادامه همراه ما باشید تا جواب وقف چیست و انواع آن را تعریف میکنیم، برخی از مواد قانونی مربوط به آن را تفسیر کرده و نکات پیرامونش را ارائه خواهیم داد.
معنی لغوی وقف
وقف در زبان فارسی به معنای توقف کردن ، ایستادن و حبس کردن و منع کردن می باشد.
لکن در فرهنگ عمید قانون وقف بدین صورت بیان شده است : وقف عقدی است که کسی ، چیزی را از ثروت خود جدا می کند تا در کارهای عام المنفعه از آن استفاده کند .
مفهوم وقف در حقوق
وقف در قانون مدنی در ماده 55 قانون مدنی این چنین تعریف شده است وقف عبارت است از اینکه عین مال ، حبس و منافع آن تسبیل شود .
در نتیجه، مهمترین ویژگی وقف، انتقال منافع بدون انتقال مالکیت عین است، به گونهای که موقوفعلیه از منافع بهرهمند میشود، ولی مالکیت عین در مسیر وقف باقی میماند.
منظور از این تعریف این است که اصل مال و عین آن ثابت نگه داشته در حالی که از منافع آن در احکام وقف استفاده شود.
برای تحقق صحیح عقد وقف ، تمامی ارکان آن نیز باید اجرا و رعایت شود.
ارکان عقد وقف
وقف دارای چهار رکن اساسی است: 1_واقف 2_موقوف علیهم 3_عین موقوفه 4_جهت وقف
1. واقف
کسی که مال خود را وقف میکند واقف نام دارد.
لازم است که واقف دارای شرایطی باشد؛
- عاقل باشد.
- دارای قصد باشد.
- رضایت داشته باشد.
- اهلیت انعقاد معامله را نیز دارا باشد.
منظور این است که واقف نباید سفیه باشد و با اجبار و اکراه این عمل را انجام دهد لکن باید قصد و رضای آن به طور کامل محرز باشد و در آخر باید به محجور نبودن واقف اشاره کرد بدین منظور که حق انعقاد معامله را داشته باشد ، به طور مثال تاجر ورشکسته نمی تواند اموال خود را وقف کند چون هماننطور که در مطالب گذشته ذکر کردیم تاجر ورشکسته نمی تواند در اموال و دارایی خود دخل و تصرف داشت باشد.
نکته دیگری که ذکر آن را الزامی دانستیم ماده 57 قانون مدنی است ، طبق این ماده واقف باید مالک مال باشد تا بتواند عقد وقف را انجام دهد.
(واقف باید مالک مالی باشد که وقف میکند و بعلاوه دارای اهلیتی باشد که در معاملات معتبر است.)
نکته آخری که در مورد واقف به آن اشاره میکنیم این است که واقف می تواند برای انجام امور وقف متولی تعیین کند .
طی مقالاتی که در آینده خدمتتان ارائه خواهیم کرد در مورد متولی و وظایف آن توضیح می دهیم..
2. موقوف علیهم
موقوف علیهم یعنی کسانی که مال به نفع آنها وقف شده است . در واقع موقوف علیهم کسانی هستند که حق استفاده از مال موقوفه را دارند.
به دنباله ی تعریف رکن دوم عقد وقف می توانیم موقوف علیهم را به دو دسته تقسیم کنیم :
2.1_ موقوف علیهم خاص
منظور از خاص بودن فردی که مال به آن وقف شده است این است که آن فرد یا افراد شخص معین و محصور باشد چنان که کاملا مشحخص باشد که چه کسی یا کسانی قرار است از این مال موقوفه استاده بکنند؛ مانند: وقف بر اولاد یا وقف بر بیماران سرطانی استان سیستان و بلوچستان
2.2_ موقوف علیهم عام
منظور از عام بودن موقوف علیهم این است که عقد وقف عام المنفعه باشد ، بدین صورت که واقف مال خود را در راه خدا برای استفاده عموم از منافع آن وقف کند. به طور مثال موسسه هایی که وقف عام هستند .
2.3_ وقف مشترک
بدین صورت که واقف اموال خود را بر اشخاص معین و نامعین وقف می کند .
نکته ای که در این قسمت مقاله قابل ذکر است این است که :
اگر مالک بگوید اموال خود را وقف کردم بر فرزندانم یا دانش آموزان مدرسه روستای پدری ام وقف تا زمانی که فرزندان واقف در قید حیات هستند قابل استفاده دانش آموزان نام برده نمی شود ، حال وقف بعد از فوت فرزندان واقف شامل حال دانش آموزان نام برده می شود .
لکن حالت دیگری وجود دارد و آن این است که واقف می گویند اموالم را وقف فرزندانم و فقرای روستای پدری ام می کنم ؛ در ین حالت هر دو گروه هم زمان از منافع اموال موقوفه بهره مند هستند.
شرایطی که قانونگذار برای موقوف علیهم در نظر گرفته است :
1- موقوف علیهم باشد وجود داشته باشد :
بدین صورت که موقوف علیهم زنده باشد نه فردی که به طور مثال حین فوت است یا سال ها پیش فوت کرده است
نکته : وقف برای جنینی که در شکم مادرش است و فرض بر تولد اوست صحیح می باشد.
2- موقوف علیهم باید معین باشند :
بدین صورت که در وقف مشخص باشد که وقف برای چه کسی است . مشخصات و اطلاعات موقوف علیهم در هنگام وقف باید آشکار باشد . در غیر اینصورت عقد وقف باطل است .
3- موقوف علیهم باید اهلیت تملک داشته باشند :
یعنی کسی که مال را برای او وقف می کنیم باید از نظر عقلی و قانونی بتواند مالک منافع عین موقوفه شود . که این موضوع همان مسائل مربوط با اهلیت است .
3. عین موقوفه
رکن سوم وقف عین موقوفه است که منظور از آن مالی است که واقف برای موقوف علیهم وقف می کند .
قانونگذار برای مال موقوه 4 ویژگی در نظر گرفته است :
1- مال موقوفه باید عین باشد :
بدین صورت که منفعت یک مال و یا دین را نمی توان وقف کرد . در غیر اینصورت وقف باطل می شود.
2- مال موقوفه باید ملک واقف باشد :
همانطور که در ابتدای مقاله توضیح دادیم مال موقوفه باید از دارایی های واقف باشد اعم از اینکه مال منقول باشد یا غیر منقول ، مشاع باشد یا مفروز.
3- مال موقوفه باید قابل انتفاع باشد :
مالی که به وقف داده می شود باید به گونه ای باشد که بقا داشته باشد تا بتوان از منافع آن سود برد یعنی مال باید به گونه ای باشد که امکان انتفاع از آن وجود داشته باشد . مثلا مسجدی را وقف کرد .
4- مال موقوفه باید قابل قبض باشد :
بدین صورت که مال قابلیت تسلیم را داشته باشد.
4. جهت وقف
جهت وقف باید مشروع و مورد تأیید قانون و شرع باشد.
انواع وقف
وقف از جنبههای مختلف به اقسام گوناگونی تقسیم میشود که مهمترین آنها عبارتند از:
وقف عام و خاص:
وقف عام: موقوفعلیه مشخص نیست یا جمع گستردهای از جامعه را در برمیگیرد (مانند وقف برای فقرا یا دانشآموزان).
وقف خاص: موقوفعلیه افراد مشخص یا گروهی معین هستند (مثلاً وقف برای فرزندان یک فرد خاص).
وقف منقطعالمصرف و متصلالمصرف:
متصلالمصرف: مصرف وقف از ابتدا تا همیشه استمرار دارد.
منقطعالمصرف: ممکن است در آینده مصرف آن منقطع شود، مثلاً وقف برای فردی تا مدت معین.
وقف معوض و غیرمعوض:
وقف معوض: در برابر آن، مالی یا خدمتی دریافت میشود.
وقف غیرمعوض: بدون دریافت عوض صورت میگیرد که اغلب وقفها چنیناند.
آثار حقوقی وقف
وقف پس از تحقق و ثبت، آثار مهمی به دنبال دارد:
مال موقوفه از مالکیت واقف خارج و قابل نقل و انتقال نمیباشد.
وقف جنبه دائمی دارد و اصولاً غیرقابل رجوع است.
اداره وقف طبق شرایط واقف و تحت نظارت متولی و سازمان اوقاف انجام میشود.
رجوع از وقف در حقوق ایران
اصل بر این است که وقف پس از وقوع صحیح و قانونی، لازم است و امکان رجوع از آن وجود ندارد. این اصل مبتنی بر قاعدۀ «الوقف صدقه جاریه» و همچنین استناد به قواعد فقهی مانند لزوم عقود و روایتهای متعدد در متون اسلامی است.
ماده ۶۱ قانون مدنی ایران بیان میدارد:
«وقف در قانون مدنی بعد از وقوع آن به نحو صحیح، لازم است و واقف نمیتواند از آن رجوع کند.»
- با این حال، در برخی شرایط خاص مانند:
- وجود شرط فسخ در عقد وقف؛
- اثبات عدم تحقق ارکان وقف؛
- وقف بدون رعایت مقررات قانونی و ثبت رسمی؛
ممکن است وقف قابل ابطال یا بیاثر تلقی گردد، ولی این موارد نادر و استثنائیاند و به معنای رجوع از وقف نیست، بلکه به معنای بطلان یا عدم تحقق آن است.
سحن نهایی
وقف یکی از نهادهای دیرینه، پایدار و تأثیرگذار در حقوق اسلامی و ایرانی است که با هدف تسبیل منافع در راه خیر صورت میگیرد. پس از تحقق، وقف از مالکیت واقف خارج شده و غیرقابل رجوع میشود. شناخت دقیق ارکان، انواع و آثار حقوقی وقف بهویژه برای حقوقدانان، قضات و کسانی که در امور خیریه و موقوفات فعالیت دارند، بسیار ضروری است. هرچند اصل بر لزوم و غیرقابل فسخ بودن وقف است، اما در موارد استثنائی و بهندرت، امکان ابطال یا عدم تحقق آن مطرح میشود که نیازمند بررسی دقیق قضایی و فقهی است.
امیدواریم مطالبی که خدمت شما بازدیدکنندگان محترم ارائه شد مفید واقع شده باشد. در صورت نیاز به وکیل حقوقی متخصص در رابطه با پرونده خود می توانید با بهترین وکیل دادگستری تماس بگیرید.
موسسه حقوقی صلح آفرین پارس متشکل از مجرب ترین تیم وکلا حال حاضر کشور و اساتید مطرح دانشگاه. های کشور در کنار شما می باشند.