ابرا دین یا بخشیدن طلب به مدیون !!

برای درک بهتر مسائل حقوقی مرتبط با بدهی‌ها، ابتدا باید بدانیم مدیون یعنی چه؛ یعنی کسی که متعهد به پرداخت یا انجام وظیفه‌ای در قبال دیگری است. در این میان، تفاوت ابرا و بخشش طلب به‌عنوان دو مفهوم کلیدی در ساقط کردن طلب دین من شخص اهمیت دارد. این مقاله به بررسی این تفاوت‌ها می‌پردازد تا روشن شود چگونه طلبکار می‌تواند از حق خود بگذرد و چه تأثیری بر مدیون دارد.

پیشنهاد می‌کنیم بخوانید: ماهیت مجازات پرداخت جزای نقدی چیست؟

معنی ابرا دین مدیون و بخشیدن طلب به مدیون

مفهوم ابرا با بخشیدن طلب به مدیون شباهت زیاد دارد ، چندان که پاره ای از نویسندگان هر دو را یک عمل حقوقی انگاشته اند. با وجود این ، ماده 806 قانون مدنی برای ((بخشش طلب به مدیون)) عنوانی جدا اختیار کرده و آن را از اقسام هبه شمرده است. در این ماده می خوانیم :

((هرگاه دائن طلب خود را به مدیون ببخشد حق رجوع ندارد))

ابرا (ابراء):

این واژه ریشه عربی دارد و به معنای “آزاد کردن” یا “معاف کردن” است. در اصطلاح حقوقی و فقهی، ابرا به معنای بخشیدن دَین یا طلب از طرف طلبکار به بدهکار است، به‌گونه‌ای که طلبکار به‌طور کامل از حق خود (طلب مالی) صرف‌نظر کند.
مثال: اگر شخصی ۱۰ میلیون تومان از دیگری طلب داشته باشد و بگوید “من طلبم را ابرا کردم”، یعنی دیگر آن مبلغ را مطالبه نخواهد کرد.
ویژگی: معمولاً در زمینه‌های حقوقی و مالی استفاده می‌شود و به بخشیدن یک حق مالی اشاره دارد.

همچنین بخوانید: محرومیت از حقوق اجتماعی چیست؟

بخشش طلب:

این عبارت به معنای بخشیدن یا چشم‌پوشی از طلبی است که فرد از دیگری دارد. مفهوم آن مشابه ابرا است، اما لحن و کاربردش بیشتر در زبان عامه و غیررسمی دیده می‌شود.
مثال: “من طلبم رو بخشیدم و دیگه ازش نمی‌خوام.”
ویژگی: علاوه بر معنای مالی، گاهی می‌تواند در معنای گسترده‌تر (مثلاً بخشیدن یک اشتباه یا خطا) نیز به کار رود، ولی در زمینه طلب، معنای آن با ابرا هم‌پوشانی دارد.

تفاوت ابرا و بخشش طلب

بخشش طلب به مدیون ، برخلاف ابرا ، عقد است و اثر آن ((جا به جایی حق)) است نه اسقاط آن .

مدیون مالک طلب می شود ، منتها ، چون هیچ کس نمی تواند طلبکار از خود باشد ، جمع 2 عنوان طلبکار و بدهکار در یک شخص سبب سقوط حق می شود و همان نتیجه ابرا را به بار می آورد. به بیان دیگر ، ابرا وسیله مستقیم سقوط حق است و ((بخشش طلب به مدیون)) به واسطه چنین اثری را به بار می آورد، و در واقع ، بدون اینکه خود سبب سقوط حق باشد، به این نتیجه منتهی می شود.

بدین ترتیب ، با وجود شباهتی که اثر خارجی ابرا و بخشش طلب به مدیون دارد، بی گمان این دو عمل حقوقی از نظر ساختار و ماهیت یکی نیست.

پس ، باید سوال اصلی را بدین گونه طرح کرد که آیا عنوان ((بخشش طلب به مدیون)) فایده عملی هم در برابر ((ابرا)) دارد یا تفاوت تنها نظری است و سیاست قانونگذاری باید در جهت ادغام آن دو یا حذف یکی به سود دیگری باشد؟

مدیون یعنی چه

به‌عنوان یک متخصص حقوقی با سال‌ها تجربه در این حوزه، باید بگویم که “مدیون” در اصطلاح حقوقی به شخصی اطلاق می‌شود که در قبال دیگری متعهد به انجام وظیفه یا پرداخت بدهی است، که معمولاً به صورت مالی یا تعهدات قراردادی تعریف می‌شود. این مفهوم ریشه در اصل “دین” دارد که در حقوق مدنی ایران، به‌ویژه در ماده ۲۶۴ قانون مدنی، به‌عنوان یک تعهد قانونی شناخته می‌شود؛ یعنی فردی که ملزم به تسلیم مال، انجام عمل یا اجتناب از عملی است، مدیون محسوب می‌شود.

وکیل خوب پرونده های حقوقی بیان نمود :در موردی که طلب تنها یک مدیون دارد، این فایده اندک است و می توان از آن گذشت. ولی ، در فرضی که چند تن به اشتراک مسئولیت پرداخت یک طلب را دارند ((مسئولیت تضامنی)) ، فایده عملی استفاده از ((بخشش طلب )) مهم و آشکار است : اگر طلبکار یکی از مسئولان را ابرا کند ، نه تنها اختیار رجوع به دیگران را از دست می دهد ((چون از حق خویش گذشته است)) ، مسئول ابرا شده نیز امکان رجوع به آنان را پیدا نمی کند.

ولی ، اگر در همین فرض طلبکار حق خود را به یکی از مسئولان ببخشد ، او از جمع مسئولان بیرون می رود لیکن چون مالک طلب شده است به قائم مقامی طلبکار اصلی حق رجوع به مسئولان دیگر را دارد، چنان که ماده 321 قانون مدنی در مورد غصب همین قاعده را اعمال کرده است. در این ماده می خوانیم :

((هرگاه مالک ذمه یکی از غاصبین را نسبت به مثل یا قیمت مال مغصوب ابرا کند، حق رجوع به غاصبین دیگر نخواد داشت . ولی ، اگر حق خود را به یکی از آنان به نحوی از انحا انتقال دهد ، آن کس قائم مقام مالک می شود و دارای همان حقی خواهد بود که مالک دارا بوده است))

از این قاعده در تضامن قراردادی و مسئولیت بازرگانی نیز می توان استفاده کرد. پس ،  اگر دارنده سفته ای متعهد یا یکی از ظهرنویس ها و ضامنان را ابرا کند ، حق او ساقط می شود و متعهد یا ضامن و ظهرنویس ابرا شده نیز حق رجوع به دیگران را ندارد. در حالی که ، اگر طلب خود را به یکی از مسئولان ببخشد، او دارنده جدید سفته است و می تواند از تمام تضمین های طلب نیز استفاده کند.

حتما بخوانید: عقد یا قرارداد صلح

سخن نهایی 

هرچند ابرا و بخشش طلب به مدیون در ظاهر نتیجه مشابهی (سقوط طلب) دارند، اما از نظر ماهیت حقوقی متفاوت‌اند. ابرا مستقیماً حق طلبکار را ساقط می‌کند، درحالی‌که بخشش طلب، با انتقال حق به مدیون، به‌صورت غیرمستقیم این نتیجه را به دنبال دارد. این تفاوت در مسئولیت تضامنی آشکار می‌شود؛ ابرا حق رجوع به سایر مدیونین را از بین می‌برد، اما بخشش طلب به مدیون اجازه می‌دهد به‌عنوان قائم‌مقام طلبکار، به دیگران رجوع کند، که فایده عملی مهمی به‌ویژه در دعاوی بازرگانی و قراردادی دارد.